Wednesday, August 28, 2013

ΙΝ MEMORIAM: Λεωνίδας Κύρκος, "ο σπουδαιότερος πολιτικός της Αριστεράς"



Του
Σταύρου Τσακυράκη*

Με κάποια απόσταση από τον θάνατο του Λεωνίδα Κύρκου θα ήθελα να εξηγήσω για ποιον λόγο τον εκτιμώ βαθιά, γιατί τον θεωρώ όχι απλώς ως τον σπουδαιότερο πολιτικό της Αριστεράς (αυτό δεν θέλει δα και πολύ ρώτημα) αλλά ως μία από τις πιο σημαντικές πολιτικές μορφές της σύγχρονης Ελλάδας. Δεν θα αναφερθώ στην προσωπικότητά του. Είναι γνωστό ότι διέθετε πολλά χαρίσματα τα οποία γοήτευσαν πολλούς ανθρώπους, πολύ περισσότερους από όσους κατά καιρούς τον ψήφισαν. Εδώ ο Λεωνίδας Κύρκος με ενδιαφέρει αποκλειστικά ως πολιτικός, με ενδιαφέρει να εξετάσω ποιες από τις πολιτικές ιδέες που πρότεινε στην κοινωνία παραμένουν ισχυρές και άξιες θαυμασμού.



Η πρώτη πηγαίνει πίσω στα χρόνια της δικτατορίας και αφορούσε τον προβληματισμό για το πώς μπορεί να πέσει η χούντα. Ο Κύρκος, πιστεύοντας ότι αυτό μπορούσε να γίνει αν οι πολίτες έβρισκαν διέξοδο για συλλογική πολιτική δράση, θεώρησε τη «φιλελευθεροποίηση» που επιχείρησε η δικτατορία ως μεγάλη ευκαιρία και πρότεινε να την εκμεταλλευθούν οι αντιδικτατορικές δυνάμεις παίρνοντας μέρος στις εκλογές που σχεδίαζε το καθεστώς. Η ορθή πολιτική σύλληψη μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: όταν ένα αυταρχικό καθεστώς υπό την πίεση των αδιεξόδων που αντιμετωπίζει επιχειρεί να μπει σε μια διαδικασία φιλελευθεροποίησης, ανοίγει μια προοπτική που μετά είναι πολύ δύσκολο να ελέγξει. Οι δυνάμεις που έρχονται στο προσκήνιο αποκτούν μια τέτοια δυναμική που προδιαγράφει το τέλος του δικτατορικού καθεστώτος.

Στην Ελλάδα δεν συνέβη κάτι τέτοιο. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήρθε πολύ νωρίς και ανέκοψε αυτή την πορεία «φιλελευθεροποίησης» προτού προλάβουν οι πολίτες και οι πολιτικές δυνάμεις να οργανωθούν και να αποκτήσουν δύναμη. Το καθεστώς ξανάσφιξε τα λουριά μέχρι να καταρρεύσει, αργότερα, από την κρίση που δημιούργησε στην Κύπρο. Η ιδέα όμως του Κύρκου ήταν ορθή και επιβεβαιώθηκε με όσα συνέβησαν σε άλλες χώρες. Η φιλελευθεροποίηση, π.χ., των καθεστώτων του Χόνεκερ ή του Πινοτσέτ κατέληξαν στο σάρωμά τους.

Μετά την πτώση της δικτατορίας ο Λεωνίδας Κύρκος πρότεινε σε όλες τις πολιτικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένης της Νέας Δημοκρατίας, συμφωνία πάνω στους γενικούς όρους διεξαγωγής του δημοκρατικού πολιτικού παιχνιδιού. Η πολιτική της εθνικής αντιδικτατορικής δημοκρατικής ενότητας («Στόχοι του Εθνους») αποτελούσε πρόταση ουσιαστικής επανίδρυσης της Ελληνικής Δημοκρατίας έπειτα από τους εμφύλιους σπαραγμούς και τις δικτατορίες. Εξέφραζε την ορθή ιδέα ότι το γενικό δημοκρατικό πλαίσιο χρειάζεται τη δεδηλωμένη συναίνεση των βασικών πολιτικών δυνάμεων της χώρας. Ο συνειρμός με την έννοια της «επάλληλης συναίνεσης» του John Rawls (overlapping consensus) φωτίζει το βάθος αυτής της ιδέας.

Η τρίτη μεγάλη ιδέα, η ένταξη στην ευρωπαϊκή κοινότητα, μοιάζει σήμερα αυτονόητη. Με σύσσωμη, όμως, την αντιπολίτευση να κραυγάζει «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» η υποστήριξη της ένταξης από τον Λεωνίδα Κύρκο είχε ιδιαίτερη αξία. Μια μεγάλης σημασίας και ορθή εθνική επιλογή δεν αποφασίστηκε μόνο από τη συντηρητική παράταξη αλλά είχε τη συναίνεση ενός, έστω μικρού, τμήματος της Αριστεράς, που έτσι αποδείκνυε έμπρακτα τον ρόλο της ως εθνική δύναμη.

Τέλος, ο Λεωνίδας Κύρκος, με την ίδρυση της Ελληνικής Αριστεράς, εγκατέλειψε την κομμουνιστική ονομασία προτού ακόμη καταρρεύσει με πάταγο ο υπαρκτός κομμουνισμός. Σε αυτό πρόλαβε ακόμη και τον «μεγάλο αιρετικό του κομμουνιστικού κινήματος», το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, το οποίο χρειάστηκε την πτώση του Τείχους για να αλλάξει το όνομά του. Κάποιοι υποστήριξαν ότι η αλλαγή ονόματος υπαγορεύθηκε από τη επιθυμία του να συνεργαστεί με το ΚΚΕ που, ως γνωστόν, απαιτούσε αποκλειστικότητα στα παραφερνάλια του κομμουνισμού. Αλλά ακόμη και αν αυτός ήταν ο λόγος, δεν αλλάζει η σημασία της εγκατάλειψης της μάχης για τα σφυροδρέπανα, η οποία εκ των πραγμάτων σήμαινε απόσταση από τον κομμουνισμό.

Βεβαίως δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Λεωνίδας Κύρκος ανήκε στο κομμουνιστικό κίνημα. Δεν είναι οι φυλακές, οι εξορίες, η καταδίκη σε θάνατο που υποχρεωτικά τον τοποθετούν εκεί, αλλά το γεγονός ότι η όλη συγκρότησή του βασιζόταν πάνω στη μαρξιστική κοινωνική θεωρία. Είχε όμως την παιδεία που του επέτρεπε να αναπτύσσει την κριτική σκέψη, και έτσι ήταν απόλυτα φυσιολογικό να συνταχθεί με ό,τι καλύτερο είχε να παρουσιάσει το κομμουνιστικό κίνημα, τον ευρωκομμουνισμό. Αυτή η κριτική σκέψη τον έκανε να αντιληφθεί ότι η Ιστορία εξέδωσε την ετυμηγορία της και προς το τέλος της ζωής του παραδέχθηκε ότι τρόμαζε με τη σκέψη τού τι θα μπορούσε να συμβεί αν οι κομμουνιστές κέρδιζαν τον Εμφύλιο.

Η λαϊκή σοφία αναγνωρίζει τον Λεωνίδα Κύρκο ως έναν συμπαθή και ακέραιο άνθρωπο αλλά τον θεωρεί αποτυχημένο πολιτικό, αφού οι ιδέες του δεν βρήκαν ποτέ μεγάλη απήχηση. Αντίθετα, ακόμη κι αυτές που ανέφερα αντιμετωπίζονταν με αναθέματα και αφορισμούς. Σήμερα, που τα πολιτικά αδιέξοδα είναι εμφανή, ίσως είναι καιρός να αναστοχαστούμε κάποιες από τις ιδέες του και να του αποδώσουμε τα πολιτικά εύσημα που του αξίζουν.

(*) Ο Σαύρος Τσακυράκης ειν αι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγμαικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το άρθρο αυτό, επ' ευκαιρία της συμπλήρωσης σήμερα, 28 Αυγούστου, 2 χρόνων από τον θάνατο του ηγέτη της ανανεωτικής Αριστεράς στην Ελλάδα, Λεωνίδα Κύρκου, δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Τα Νέα".

3 comments:

  1. Είχα την τύχη να γνωρίσω τον Λεωνίδα Κύρκο στο Μόναχο.
    Δεν θα ξεχάσω ποτέ τα δάκρυα που κυλούσαν στο πρόσωπό του στην τελευταία του νομίζω συνέντευξη...επειδή τον πρόδωσαν ακόμα και οι σύντροφοι...αλλά κυρίως πιστεύω εγώ,διότι ήταν πάντοτε τόσο μπροστά που ήταν δύσκολο να τον φτάσουν.Ενας υπέροχος άνθρωπος!

    ReplyDelete
  2. Αγαπητέ Χρήστο,

    Ελπίζω να μου επιτρέπεις τον ενικό, αλλά επειδή έχω τα διπλάσια περίπου χρόνια από σένα παίρνω από μόνος μου το θάρρος να απολαμβάνω τη χαρά της οικειότητας. (Αν υπάρχει αντίρρηση, αμέσως αποδεκτή).
    Διάβασα με πολλή ικανοποίηση το άρθρο του Καθηγητή Τσακυράκη για τον Λεωνίδα Κύρκο, και φαντάζομαι ότι θα την συμμερίστηκαν και πολλοί αναγνώστες του ιστολογίου σου. Αρκεί όμως μόνο αυτή η ικανοποίηση;
    Ο κ. Τσακυράκης είναι ειλικρινής κλείνοντας το άρθρο του: «Σήμερα, που τα πολιτικά αδιέξοδα είναι εμφανή, ίσως είναι καιρός να αναστοχαστούμε κάποιες από τις ιδέες του και να του αποδώσουμε τα πολιτικά εύσημα που του αξίζουν». Έχει ανάγκη όμως από εύσημα ο Κύρκος εκεί που βρίσκεται; Το άρθρο νομίζω ότι αδικεί τον εαυτό του αν περιορίζεται σε μια τέτοια κοντόφθαλμη προοπτική.
    Θα μου πεις τι μπορεί να κάνει. Να σώσει την Ελλάδα; Όχι βέβαια. Αλλά σίγουρα ανάμεσα στην «απόδοση ευσήμων» και στη «σωτηρία της Ελλάδας» υπάρχει ευρύτατο πεδίο δράσης, αρκεί να θέλουμε να την αναλάβουμε.
    Και επειδή τα λόγια είναι εύκολα (και το ίδιο εύκολα μας εκθέτουν) ας μου επιτραπεί να προχωρήσω λίγο πιο πέρα από αυτά.
    Είναι γεγονός ότι το απόσταγμα της σκέψης του Κύρκου ήταν ότι «το γενικό δημοκρατικό πλαίσιο χρειάζεται τη δεδηλωμένη συναίνεση των βασικών πολιτικών δυνάμεων της χώρας». Γι’ αυτή τη συναίνεση αγωνίστηκε, γι’ αυτή λοιδορήθηκε, γι’ αυτή πέθανε στο τέλος πικραμένος. Πολλοί Έλληνες πολίτες μπορεί να συμμερίζονται την άποψη ότι χωρίς αυτή την αξία είναι μάταιο να περιμένουμε ελπίδα σωτηρίας. Όταν ό,τι σκέπτεται, σχεδιάζει και προσπαθεί να χτίσει ο ένας είναι αυτόματα βλαπτικό, καταστροφικό και προδοτικό της Πατρίδας για τον άλλο, είναι δυνατό να υπάρξει χώρος για αισιοδοξία ως προς το μέλλον αυτού του τόπου;
    Θα μου πείτε τι μπορεί να γίνει; Να αλλάξουμε τη νοοτροπία της μιας πολιτικής παράταξης (είτε αυτή είναι δεξιά ή αριστερά) της οποίας η κυρίαρχη στάση είναι θεμελιωμένη πάνω στο μίσος για την άλλη; Ναι το μίσος, όσο βαριά και αν είναι η λέξη. Γιατί μόνον το μίσος μπορεί να θολώσει το μυαλό ενός ανθρώπου και σε πείσμα κάθε λογικής να μην μπορεί να δεχθεί έστω και ένα ελάχιστο καλό σημείο στον αντίπαλό του.
    Το ελπιδοφόρο είναι ότι υπάρχουν αρκετά μέλη (υπάρχουν ή είναι ευσεβείς μας πόθοι;) σε κάθε παράταξη που συμμερίζονται την ανάγκη της συναίνεσης.
    Το κακό (και το στραβό) είναι ότι προσπαθούμε να επιβάλλουμε αυτή τη γνώμη στους αντιπάλους μας και όχι στους ομοϊδεάτες μας. Μήπως ωρίμασαν οι συνθήκες για να σκεφθούμε λίγο διαφορετικά;
    Ο καθένας από το πόστο του, από τη θέση του και ανάλογα με τις δυνατότητές του να προσπαθήσει να επηρεάσει αυτούς που ηγούνται και διαμορφώνουν την πολιτική της παράταξης είτε στα ανώτερα είτε στα μεσαία και κατώτερα επίπεδα;
    Προσωπικά (γιατί ο προτείνων και υπεύθυνος) δεν έχω υψηλές γνωριμίες αλλά έναν παλιό καλό φίλο που έτυχε να είναι και καλό συνδικαλιστικό στέλεχος (υπήρξαν και τέτοια) τον κουβέντιασα και παρά τη σθεναρά αντίσταση του «μίσους» για τους αντιπάλους που λέγαμε, δέχθηκε να ασκήσει την όποια επιρροή του απέμεινε για να βρει η συναίνεση μια θέση στην πρακτική του ελληνικού πολιτικού προσωπικού.
    Παράλληλα έστειλα με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (γιατί με τα κοινωνικά δίκτυα δεν τα πάω και πολύ καλά) τις σκέψεις μου 6-7 παλιούς φίλους και περιμένω απάντηση.
    Είμαι αφελής;
    Ίσως περισσότερο από ότι θα μπορούσε να δικαιολογήσει η ηλικία μου.

    Με φιλικούς χαιρετισμούς,

    Ανδρέας Θωμάς
    andreasthomas2002@yahoo.com

    ReplyDelete
  3. Διαβλέπω στο σχόλιο του Ανδρέα Θωμά μιά πικρία την οποία και εγώ ένοιωσα παλιότερα και την οποία είχα ονομάσει "πικρία του μονόστηλου". Όταν ήμουν φοιτητής είχα διαβάσει μιά μέρα στη "σοβαρή" εφημερίδα την οποία έπαιρνα τακτικά και στη στήλη ενός έμπειρου και καταξιωμένου δημοσιογράφου ένα υπέροχο σχόλιο που αναφερόταν στον εθελοντισμό. Είχα ενθουσιαστεί τόσο ώστε άρχισα να του γράφω ένα γράμμα γεμάτο θαυμασμό και επαίνους αλλά και προσφορά συμμετοχής στα όσα έλεγε και πρότεινε. Ο ενθουσιασμός μου όμως ήταν τέτοιος ώστε δεν με άφησε να τελειώσω το γράμμα αλλά θεώρησα καλύτερο να πάω προσωπικά και να τα εκθέσω στον προτείνοντα, ο οποίος φάνταζε στην καλπάζουσα νεανική φαντασία μου σαν νέος Μεσσίας που έφερνε στον κόσμο καινούργιες και πρωτότυπες ιδέες. Πράγματι μου κλείσαν συνάντηση και επισκέφθηκα το αντικείμενο του θαυμασμού μου στο γραφείο του. Μετά τις συστάσεις και τις πρώτες "αναγνωριστικές" προτάσεις ένοιωσα τον εαυτό μου να βυθίζεται στα τάρταρα της απογοήτευσης. Στις υψιπετείς και αιθεροβάμονες απόψεις μου για το πως θα μπορούσαν να υλοποιηθούν μερικές έστω από τις υπέροχες ιδέες του εκείνος με προσγείωσε ανώμαλα με τη φράση: "Εγώ ένα μονόστηλο έγραψα για να καλύψω την υποχρέωση της ημέρας". Τον χαιρέτησα βιαστικά και αμήχανα και από τότε κουβαλάω μέσα μου την "πικρία του μονόστηλου". Και δεν έχω ξεκαθαρίσει ακόμη ποιούς απεχθάνομαι περισσότερο: τους κυνικούς και αδιάφορους ή τους γράφοντες μονόστηλα.

    Βασίλης Τακτικός

    ReplyDelete