Καθ’ οδόν…

Ένα μικρό βιβλιαράκι γραμμένο από τον μακαριστό επίσκοπο Κάλλιστο Ware, που είχα την τύχη να γνωρίσω στην Αθήνα. Συγκεκριμένα, σε ένα παρκάκι κοντά στο ξενοδοχείο Caravel. Τον συνόδευε μια καλή φίλη. Ήταν καλοκαίρι του 2021. Μιλούσε σπασμένα αλλά σωστά ελληνικά. Ήταν γλυκός, καιευχάριστος.

Έναν χρόνο μετά, ξημερώματα 24ης Αυγούστου του 2022, εκοιμήθη εν ειρήνη.

Αυτό το βιβλιαράκι λοιπόν, παρουσιάζει τη νηστεία όχι ως νομική υποχρέωση, αλλά ως ταξίδι μετάνοιας και πνευματικής αναγέννησης. Ιδού, μερικά αποσπάσματα:

Αυτή η αίσθηση της αναστάσιμης χαράς, που ορίζει τα θεμέλια όλης της λατρείας της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι η μία και μοναδική βάση για τηνΟρθόδοξη ζωή και ελπίδα μας. (…) Όμως, για να γευτούμε πλήρως την δύναμη αυτής της πασχαλινής αγαλλίασης, κάθε ένας από εμάς χρειάζεται ναπεράσει μια περίοδο προετοιμασίας.
Χωρίς αυτήν, την γεμάτη προσδοκίες προετοιμασία, το βαθύτερο νόημα του
πασχαλινού εορτασμού χάνεται.

Γι’ αυτό και πριν την γιορτή του Πάσχα, έχει καθιερωθεί μια μακρά
προπαρασκευαστική περίοδος μεταμέλειας και νηστείας, που διαρκεί στην
σημερινή Ορθόδοξη πρακτική πάνω από 10 εβδομάδες. Η αρχή γίνεται με 22
ημέρες, (τέσσερις διαδοχικές Κυριακές), προκαταρκτικής τήρησης,
ακολουθούν οι 6 εβδομάδες ή 40 ημέρες της Μεγάλης Νηστείας της
Σαρακοστής, και τέλος έρχεται η Μεγάλη Εβδομάδα.

Ακριβώς όπως τα τέκνα του Ισραήλ έφαγαν «άρτον κακώσεως» ως
προετοιμασία για το Πάσχα, έτσι και οι χριστιανοί προετοιμάζονται για τον
εορτασμό του νέου Πάσχα, ακολουθώντας περίοδο νηστείας.

Όμως τι άραγε εννοούμε με την λέξη «νηστεία»; Ας επιδείξουμε ιδιαίτερη
προσοχή, ώστε να διατηρήσουμε την ισορροπία που χρειάζεται ανάμεσα στην
εξωτερική και την εσωτερική πτυχή της νηστείας. Το πρώτο επίπεδο, το
εξωτερικό, περιλαμβάνει την αποχή από φαγητά και ποτά – χωρίς αυτό το
σκέλος, μία πλήρης και αληθινή νηστεία δεν μπορεί να τηρηθεί.

Βέβαια, η σχετικοί κανόνες δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να θεωρηθούν
αυτοσκοπός, διότι το άθλημα της νηστείας ανέκαθεν υπηρετούσε έναν
εσώτερο, διάφανη σκοπό. Ο άνθρωπος αποτελεί μία ενότητα σώματος και
ψυχής. Ένα ζωντανό πλάσμα που διαμορφώθηκε «εξ’ αοράτου τε και ορατής
φύσεως», και η άσκηση της νηστείας, κατά συνέπεια, θα πρέπει να
περιλαμβάνει και τις δύο αυτές φύσεις.

Η τάση να αποδίδεται υπερβολική σημασία στους εξωτερικούς κανόνες,
κάτω από ένα δικανικό πνεύμα, όπως επίσης και η αντίθετη, να
περιφρονούνται, δηλαδή, αυτοί οι κανόνες ως αναχρονιστικοί και περιττοί,
μπορούν και οι δύο να αποδοκιμαστούν ως προδοσία της αληθινής
Ορθοδοξίας.

Και στις δύο περιπτώσεις, η ισορροπία μεταξύ του εξωτερικού και του
εσωτερικού χαρακτήρα της νηστείας έχει κλονιστεί.

Η δεύτερη αυτή τάση της περιφρόνησης, είναι αναμφίβολα η πιο
διαδεδομένη στις μέρες μας – ιδιαίτερα στην Δύση.

Τόσο στην Ανατολή όσο και στην Δύση, η νηστεία της Σαρακοστής
περιλάμβανε μία επίπονη σωματική προσπάθεια. Αλλά στην Χριστιανοσύνη
της Δύσης, στη διάρκεια των τελευταίων 5 αιώνων, οι σωματικές επιταγές της
νηστείας έχουν σταθερά περιοριστεί, ώστε σήμερα μόλις και μετά βίας να
υπερβαίνουν το επίπεδο του συμβολισμού. Έτσι, αναρωτιέται κανείς, πόσοι άραγε από αυτούς που τρώνε τηγανίτες την Τρίτη της Τυρινής γνωρίζουν τον αυθεντικό σκοπό αυτής της συνήθειας (πουείναι να χρησιμοποιούμε τα αυγά και το βούτυρο που έχουν απομείνει),προτού ξεκινήσει η νηστεία της Σαρακοστής.

Ο Ορθόδοξος κόσμος που σήμερα εκτίθεται στην δυτική εκκοσμίκευσηαρχίζει κι αυτός να ακολουθεί το ίδιο μονοπάτι της ολιγωρίας.

Ένας λόγος που εγκαταλείφθηκε η νηστεία στις μέρες μας είναι, και η
αιρετική στάση έναντι της ανθρώπινης φύσης: Ο εσφαλμένος «πνευματισμός»
που αρνείται ή αγνοεί το σώμα, καθώς βλέπει τον άνθρωπο μόνο υπό το
πρίσμα της εγκεφαλικής του νοημοσύνης.

Κατά συνέπεια, πολλοί σύγχρονοι χριστιανοί έχουν απωλέσει την αυθεντική
θέαση του ανθρώπου ως αδιάσπαστης ενότητας του ορατού και του αοράτου,
και παραγνωρίζουν την θετική επίδραση του σώματος στην πνευματική ζωή -
ξεχνώντας την διαβεβαίωση του αγίου Παύλου ότι «το σώμα υμών ναός του εν
υμίν Αγίου Πνεύματος εστίν …δοξάσατε δη τον θεόν εν τω σώματι υμών».

Ένας άλλος λόγος, που η νηστεία φθίνει στην Ορθοδοξία, είναι ο
ισχυρισμός, ευρύτατα διαδεδομένος , ότι οι παραδοσιακοί κανόνες δεν είναι
πια εφαρμόσιμοι.

Αυτοί οι κανόνες προϋποθέτουν, καθώς λέγουν, μια στενά οργανωμένη και
μη πλουραλιστική Ορθόδοξη κοινότητα, η οποία ακολουθεί έναν αγροτικό
τρόπο ζωής, που σήμερα όλο και περισσότερο τείνει να εκλείψει.

Ωστόσο, πρέπει να πούμε ότι η νηστεία, όπως παραδοσιακά ετηρείτο στην
Εκκλησία, ήταν πάντα δύσκολη και συνυφασμένη με κοπιώδη άσκηση.
Πολλοί σύγχρονοί μας είναι πρόθυμοι να νηστέψουν για λόγους υγείας η
ομορφιάς – προκειμένου να χάσουν βάρος. Δεν μπορούμε και εμείς, οι
χριστιανοί, να κάνουμε άραγε το ίδιο για τη χάρη της ουρανίας Βασιλείας;

Γιατί η αυταπάρνηση, που με τόση χαρά αποδέχονταν οι προηγούμενες
γενιές χριστιανών, να αποδεικνύεται τώρα τόσο ανυπέρβλητο εμπόδιο;

Όταν κάποτε ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ ρωτήθηκε γιατί τα θαύματά της
χάριτος, που φανερώνονταν άφθονα στο παρελθόν, δεν ήταν πλέον ορατά
στις ημέρες του, απάντησε: «Μονάχα ένα πράγμα μας λείπει: μία ακλόνητη
αποφασιστικότητα».

ΦΩΤΟ: Κάλλιστος Ware. Ένας πολύ γλυκός άνθρωπος.

Πρόβα στην Ερμούπολη

 

Ένας παχύς, μελαγχολικός και αξιολύπητο άνθρωπος, κάθεται αμήχανος και ετοιμόρροπος σε μια αίθουσα στην Ερμούπολη, όπου μέλη μιας ορχήστρας προβάρουν τραγούδια της χαράς.

Η αίθουσα φωταγωγείται από παντού, σαν να έχουν εισβάλει σε αυτήν όλες οι Κυκλάδες. Το φως θαμπώνει τα πρόσωπα. Η μουσική τα ομορφαίνει.

Ο παχύς κύριος, είναι καιρός τώρα που συνήθισε να βλέπει θαμπά. Να μην ξεχωρίζει μορφές, ούτε εκφράσεις, ακόμα και μουσικές που ήταν κάποτε ό,τι πιο ευδιάκριτο και καθάριο υπήρχε στη ζωή του.

Η ορχήστρα προβάρει εύθυμα παιδικά τραγούδια. Η χορωδία τα απογειώνει. Μία καρδερίνα, με περίεργα δεμένα τα μαλλιά, κάπως παλιομοδίτικα, και με στόμα πλούσιο απ’ το κοκκινάδι, κερδίζει τη προσοχή του παρατημένου κύριου, που όμως δεν ξέρει πώς να την εκδηλώσει.

Το πιο πιθανό είναι να το καταπιεί. Είναι το μόνο πράγμα που έμαθε να κάνει καλά στη ζωή του…

Απλώνοντας τις σκέψεις μου, για να στεγνώσουν! (*)

Τελικά, μπορεί και οι αναποδιές να έχουν τα καλά τους. Αυτό, βεβαίως, το λες και εκ των υστέρων. Γιατί την ώρα που έχει συμβεί το κακό, όπως πχ που πλημμύρισε μεγάλο μέρος του σπιτιού μου από θερμοσίφωνο που έφαγε τα ψωμιά του και τα τίναξε όλα!

Ανάμεσα στα πολλά που βράχηκαν, η πρώτη στεναχώρια μου ήταν τα πολλά βιβλία που είχα σε μια ντουλάπα κάτω από τον θερμοσίφωνα, μαζί με κάμποσα ντοσιέ (files), με λογαριασμούς ηλεκτρισμού, κινητής και σταθερής τηλεφωνίας, εκκαθαριστικά του φόρου εισοδήματος και άλλα πολλά.

Συγγνώμη, αλλά για αυτά καθόλου δεν σκοτίστηκα.

Λυπήθηκα όμως πολύ για Ελέγχους από το σχολείο του γιού μας, αλλά κυρίως μερικές ζωγραφιές του με νερομπογιές!

Συνειδητοποίησα ότι οι αναποδιές σε φέρνουν πολλές φορές αντιμέτωπο με τον παλιό εαυτό σου.

Αυτόν που, έως κάποια ηλικία αρεσκόταν να εξιδανικεύει τα πάντα, ιδίως τα στραβοπατήματα και τις αποτυχίες σου.

Ναι, ξόδευα πολλά χρήματα τότε. Περισσότερα απ’ όσα άντεχε η τσέπη μου. Μέχρι που άρχισαν να έρχονται τα «ειδοποιητήρια»

Ναι, πίστευα ότι θα μπορούσα να γοητεύσω κάθε κοπέλα. Μέχρι που έφαγα τη πρώτη χυλόπιτα. Και το ανήγαγα σε … εθνικό πένθος.

Κάποτε, είχα κολλήσει σε ένα τραγούδι των αγαπημένων μου Talking Heads, που είχε τίτλο «Πρέπει να υπάρχει κάπου ένας τόπος». Ένα αντισυμβατικό ερωτικό τραγούδι για να βρεις παρηγοριά, να ανήκεις κάπου.

Να όμως που ήρθε η «παρηγοριά», μέσα από ενα βιβλίο που ηταν μούσκεμα και το είχα στην απλώστρα έξω, να στεγνώσει.

Δεν πρόσεξα καν τον τίτλο του, ώσπου το μάζεψα, όπως και τα ρούχα, για να τα τακτοποιήσω!

Το βιβλίο γράφτηκε από μια καλή φίλη, την Κύπρια κα. Ιάνθη Αρμένη. Συγγραφέα, διαιτολόγο και στήριγμά μου όποτε τα πράγματα δεν πήγαιναν καλά. Εχει τίτλο «Η Αρχέγονη και η Σύγχρονη Διατροφή των ανθρώπων, και οι επιπτώσεις της στην υγεία μας».

Σας χαρίζω ένα μικρό απόσπασμα:

«Ο άνθρωπος χρεάζεται να φάει για να ζήσει. Έχει ανάγκη να βάλει τον κόσμο μέσα στο κορμί του και να τον μετασχηματίσει σε σάρκα και αίμαα. Να στέκεται όρθιος, ακλινής και ατάραχος, μεταξύ ουρανού και γης και να ισορροπεί τους κόσμους, να τρανώνει τους λόγους των όντων, Και, σαν ιερέας μιας υπερκ΄λοσμιας λειτουργίας, να εκφράζει ένα ουρανομήκες «ευχαριστώ» της Γης προς τον Ουρανό, του πλάσματος προς τον Πλάστην, του ανθρώπου προς τον Θεό!»

Τέτοιας λογής αποκοτιές, λοιπόν, διαπερνούσαν τις σκέψεις μου, καθώς είχα απλώσει παντού τα βρεμένα μου…

Δυσκολεύομαι πολύ τον τελευταίο καιρό να παρακολουθήσω και, κυρίως να καταλάβω το πολιτικό τοπίο της Κύπρου. Παρόλο που ισχύει στο έπακρο το όλα τριγύρω αλλάζουνε, κι όλα τα ίδια μένουν (που τόσο ωραία τραγουδούσε ο μακαρίτης Νίκος Παπάζογλου στον υπέροχο «Υδροχόο» του), βλέπω μια κραυγαλέα πολιτική πενία απ’ άκρου εις άκρον.

 

Πολιτικοί με εκτόπισμα, δεν υπάρχουν. Αλλά και πολίτες αποστασιοποιούμενοι,  υπάρχουν και περισσεύουν.  Αυτοί βγάζουν  κυβερνήσεις, αυτοί τις ρίχνουν, και αυτοί τρέχουν πίσω από διάφορους τυχάρπαστους και επικίνδυνους, απλώς για να πάρουν έδρα ή κομματικό οφίτσιο.

Θυμηθείτε, και υποδείξτε μου ένα παράδειγμα έξω από τον κανόνα.

Δύσκολο. Γιατί, και έξω να γυρίζεις, να παρακολουθείς, να ακούς και να συμμετέχεις, πάλι και πολύ γρήγορα θα ανακαλύψεις ότι δεν έχεις τίποτα να πεις με την παρέα. Για το πού πάει ο τόπος, εννοώ. Για τις δουλειές. Για τα  in στέκια της πόλης. Για τις εύκολες αρπαχτές – από γκόμενες, γκόμενους, λαθραία, στοιχήματα, ρουλέτες και δεν συμμαζεύεται …

Φωτό: Αντί για ρούχα, κρέμασα στην απλώστρα χαρτιά και βιβλία που … πνίγηκαν!

 

(*) Κομμάτι μου στον Φιλελεύθερο Κύπρου, 19.02.2026

Άγριο (και υπέροχο) κράξιμο!...

Παρακολούθησα τις προάλλες μία συνεδρίαση της Βουλής των Κοινοτήτων στο Ουέστμινστερ. Γεμάτες οι περισσότερες θέσεις των βουλευτών. Ήταν μια συζήτηση επί ενός νομοσχεδίου, δεν θυμάμαι ποιο. Και δεν ήταν και η «Ώρα του Πρωθυπουργού», όπου πάντα δεν πέφτει ούτε καρφίτσα εκεί.

Εν πάση περιπτώσει, ήταν μία κανονική συνεδρία. Και κάποια στιγμή, ο βουλευτής Αγιούμπ Κάαν από το Μπέρμιγχαμ, σηκώθηκε και ζήτησε τον λόγο, και είπε το εξής:

«Κύριε Πρόεδρε. Σκουπίδια στοιβάζονται εδώ. Ακριβώς κάτω από τη μύτη μου.»

ΥΓ: Δείτε και το σύντομο βιντεάκι σε αυτόν τον σύνδεσμο: 

https://www.gbnews.com/politics/video-birmingham-ayoub-khan-nigel-farage-jab?bclid=IwY2xjawQBmbdleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFweldJTEc3SXlxcEgxdmx3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHuLmhgmwU0CiGNeYB0X-T3f8ieCRBByBBRXWmBx-izVqYPZG3TFtmJ7uY15U_aem_dxNIJEeX2tlJ28oCpNlXhw

Γέλια στη Βουλή των Κοινοτήτων. Διότι ακριβώς από κάτω από την μύτη του, καθόταν ο ακροδεξιός, αντιευρωπαϊστής Νάϊτζελ Φάρατζ, που χαμογελούσε αμήχανα, ενώ η Βουλή σειόταν απ’ τα γέλια. 

Ο Φάρατζ ήταν σημαιοφόρος της εκστρατείας κατά του δημοψηφίσματος, για την έξοδο της Βρετανίας από την
ΕΕ. Τώρα, κάνει την πάπια…

Βλέποντάς το αυτό, έλεγα από μέσα μου: «Ορίστε πως πρέπει να απαντούν σε περιπτώσεις σαν της κας. Kωνσταντοπούλου».

Πόσες φορές δεν ακούσαμε τις φοβερές φωνές του Άδωνι Γεωργιάδη, δικαίως έξαλλου από τις συνεχείς και «απότομες» διακοπές της Προέδρου της Πλεύσης Ελευθερίας;
Στη Βουλή των Κοινοτήτων, μπορεί να αποδοκιμάζουν με «no, no”, «όχι, όχι», ή και να επιδοκιμάζουν με «ναι, ναι», «Yeah, Yeah».

Δεν είναι βεβαίως «εκκλησία» εκεί μέσα, αλλά αν είναι να ρίξει κάποιος φαρμάκι, έ το κάνει με … στυλ.

Πρόσφατα, είδα και άκουσα τον βουλευτή της Νέας Δημοκρατίας και Καθηγητή των Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Δημήτρη Καιρίδη, που πάντα έχει παρεμβάσεις χαμηλότονες και περιεκτικές, να βγαίνει από τα
ρούχα του και να φωνάζει με πολύ έντονο ύφος και λόγο κατά της κας. Κωνσταντοπούλου.

Το ερώτημα που συνέχεια με τυραννάει, δεν το έθεσα στην ίδια βεβαίως, αλλά ούτε και σε άλλους βουλευτές, είναι το εξής: Καλά, δεν έχει συναίσθηση του πόσο ξεφτιλίζεται;
Εγώ νομίζω πως έχει, και παραέχει. Σημασία θέλει. Ίσως να την στερήθηκε μικρή. Έξυπνη είναι. «Διαόλου κάλτσα», όπως λένε στην Κύπρο, αλλά ποτέ δεν κατάφερα να … αποκωδικοποιήσω αυτή τη φράση. Τι δουλειά μπορεί να έχει μια κάλτσα, και μάλιστα του σατανά, με την Ζωή  Κωνσταντοπούλου;

Tο δικαίωμα στη διαφωνία*

Σκέψη της Ημέρας, όπως κάθε Τρίτη στην ραδιοφωνική μου εκπομπή "Καθρέφτης" στο ertnewsradio, μας έρχεται από την Βίβιαν Αβρααμίδου Πλουμπή, συγγραφέα και στατιστικολόγο, κατάγεται από την ερειπωμένη  και υπό τουρκική κατοχή, Αμμόχωστο. Την περασμένη Τρίτη 10 του μηνός, μας μίλησε για κάτι, το βλέπετε στον τίτλο,  που, δυστυχώς, δεν είναι αυτονόητο: 

Χτες έπιασα τον εαυτό μου να φουντώνει, όταν μια δημοσιογράφος, με την οποία κατά καιρούς έχω συμφωνήσει σε πολλά και την εκτιμώ βαθιά, είπε κάτι που με βρήκε κάθετα αντίθετη. Εκνευρίστηκα, όχι τόσο για το περιεχόμενο όσων είπε, όσο για το γεγονός ότι τόλμησε να σκεφτεί διαφορετικά από μένα — λες και είχαμε κάποτε συνάψει μια σιωπηρή συμφωνία διαρκούς ταύτισης.

Η αντίδραση αυτή δεν είχε να κάνει με την πολιτική διαφωνία καθαυτή, αλλά με μια πιο υπόγεια προσδοκία: ότι όταν εκτιμούμε κάποιον δημόσια, όταν τον έχουμε εντάξει στο εσωτερικό μας «στρατόπεδο», οφείλει να μας επιβεβαιώνει.

Να μην παρεκκλίνει. Να μην μας αναγκάζει να ξαναδούμε τις δικές μας κρίσεις.

Στη δημόσια σφαίρα, η εκτίμηση σπάνια μένει αυτό που είναι — μια αναγνώριση συγκεκριμένων θέσεων ή διαδρομών. Πολύ εύκολα μετατρέπεται σε ταύτιση και από εκεί σε άτυπη υποχρέωση συνολικής συμφωνίας.

Αν κάποιος μας εξέφρασε χθες, νιώθουμε ότι πρέπει να μας εκφράζει και σήμερα. Αν τον υπερασπιστήκαμε τότε, πρέπει να τον υπερασπιζόμαστε και τώρα, ακόμη κι όταν διαφωνούμε.

Κάπως έτσι, η κριτική αρχίζει να μοιάζει με προδοσία. Όχι τόσο προς τον άλλον, όσο προς τον εαυτό μας. Γιατί αν παραδεχτούμε ότι διαφωνούμε σήμερα, φοβόμαστε μήπως ακυρώσουμε τη χθεσινή μας αποδοχή. Το ίδιο σχήμα λειτουργεί και αντίστροφα: δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε κάτι σωστό σε όσους έχουμε απορρίψει, σαν να φοβόμαστε ότι μια μεμονωμένη συμφωνία θα υπονομεύσει όλη την προηγούμενη κριτική μας.

Όμως η κρίση δεν είναι συνολικό συμβόλαιο. Δεν ακυρώνεται ούτε επικυρώνεται εφάπαξ. Είναι διαδικασία που αντέχει τις αντιφάσεις. Μπορεί να χωρά ταυτόχρονα συμφωνία και διαφωνία, εκτίμηση και κριτική, χωρίς να ζητά από εμάς πίστη ή συνέπεια χωρίς ρωγμές.

Όταν αυτό δεν το αντέχουμε, δεν κρίνουμε πια θέσεις αλλά διαδρομές. Δεν ακούμε τι λέγεται, αλλά ποιος το λέει. Και έτσι ανοίγει ο δρόμος για τον οπαδισμό — κατ’ αρχήν όχι τον θορυβώδη, αλλά τον ήσυχο και καθημερινό.

Εκείνον που δεν χρειάζεται συνθήματα, γιατί αρκείται στην ανάθεση. Κάποιος άλλος σκέφτεται για εμάς, κι εμείς απλώς συναινούμε ή απορρίπτουμε συνολικά.

Ο οπαδισμός δεν είναι απλώς υπερβολή ή συναισθηματική εμπλοκή. Είναι ένας μηχανισμός που ακυρώνει σταδιακά την κρίση, γιατί απλοποιεί τον κόσμο σε στρατόπεδα. Όταν εγκαθίσταται, δεν χρειάζεται πια επιχειρήματα — αρκεί η ταυτότητα. 

Έτσι δικαιολογούνται θέσεις που υπό άλλες συνθήκες θα μας προβλημάτιζαν, απορρίπτονται απόψεις που θα άξιζαν προσοχής και κανονικοποιούνται επιλογές που, χωρίς το φίλτρο της «δικής μας πλευράς», θα έμοιαζαν αδιανόητες. Σε αυτή τη λογική, ο οπαδισμός δεν είναι απλώς πνευματική τεμπελιά· μπορεί να γίνει πολιτικά και κοινωνικά καταστροφικός, γιατί μετατρέπει τη σκέψη σε αντανακλαστικό και τη διαφωνία σε απειλή.

Το ζητούμενο δεν είναι να βρίσκουμε ανθρώπους, κόμματα ή φωνές με τις οποίες θα συμφωνούμε σε όλα. Είναι να μπορούμε να αντέχουμε τη διαφωνία χωρίς να καταρρέει ούτε η εκτίμηση ούτε η κριτική μας. Να λέμε «σε αυτό συμφωνώ, σε εκείνο διαφωνώ», χωρίς να νιώθουμε ότι προδίδουμε μια παλιά στάση ή ότι ακυρώνουμε τον εαυτό μας. Γιατί η αποδοχή δεν είναι όρκος πίστης και η απόρριψη δεν είναι ισόβια καταδίκη. Και όταν δυσκολευόμαστε να το παραδεχτούμε, το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άλλοι αλλάζουν. Είναι ότι εμείς φοβόμαστε να ασκήσουμε ξανά την κρίση μας.

(*) Illustration: The Art of Critical Thinking,  by Angasa Elimu